زروان، یا، معمای زرتشتی گری

نگارنده ابتدا فرقه های زرتشتی را معرفی کرده، سپس “زروان” ـ خدای زمان ـ را بر اساس منابع موجود، بررسی می کند. به اعتقاد نگارنده، صورتی از زروانیسم ـ آیینی از زمان که معرفت و شناختی از اهورا مزدا و اهریمن نداشته است ـ همواره وجود داشته است. عالم خود از نطفه ای صادر می شود که در آن، زمان داخل می شود: “زمان ـ فضا” خود منشا این نطفه است. بنابراین، عالم کرانه مند به عنوان زاده شده ای از بی کرانه که در لحظه ای مقرر، دوباره در بی کرانه جذب می شود، نمایان گر می گردد. در این جهان کرانه مند، زروان ـ زمان که عالم اکبر است، به عنوان سرچشمه و منبع نژاد بشری به تجلی خود به عنوان قانون طبیعی و تقدیر، ادامه می دهد. او نه تنها خدای طبیعت است، بلکه خود طبیعت به شمار می رود. او علت اولیه ی تمام پدیده های جسمانی است که به عنوان اصل ماده ی نخستین، انگاشته شده است. حتی وقتی تصور ناب جسمانی عالم با مینوی اخلاقی ثنویت مزدیسنی تلفیق می شود، زمان و تقدیر، فقط به نظارت بر عالم مادی ادامه می دهد. “زروان” به عنوان بی کرانه، منشا تمام ماده است و کرانه مندی اش، ریشه و اصل عالم، محسوب می گردد.