گل و گیاه در هزار سال شعر فارسی (تشبیهات و استعارات): همراه با شرح و معنای همه ابیات مربوط به گل و گیاه در دیوان حافظ

از آغاز شعر فارسی تاکنون ده ها میلیون بیت شعر از هزاران شاعر در زمینه های مختلف برجای مانده که بخشی از آن در اشاره به گل ها و گیاهان است. با وجود این مطلب مقاله یا کتابی جامع دربارۀ هیچ کدام از گیاهان در شعر قدیم منتشر نشده است. برخی عقیده دارند شاعران از نام گل ها و گیاهان به ضرورت وزن و قافیه یا برای تزئین شعرشان استفاده می کرده اند؛ در حالی که شاعران نکته سنج فارسی زبان به ویژگی های گل ها و گیاهان نیک واقف بوده اند و با توجه به ویژگی آنها تشبیهات و استعارات و کنایات بدیعی پدید آورده اند. گل و گیاه در فرهنگ ایرانی جایی شایسته دارد. در ادب فارسی به ویژه شعر مرتبتش بسیار والاست و این کتاب گواهی راستین در آستین. نویسنده در این کتاب گل ها و گیاهان در اشعار شاعران را شناسانده و برای هرکدام شاهد مثال بیان کرده است. بنابراین نویسنده در این کتاب پنجاه گل و گیاه را با تعریف علمی هرکدام از نظر دانش گیاه شناسی می شناساند و سابقۀ انس و آشنایی شاعران را با آنها به مخاطب بازگو می کند. افزون بر این بخش کوتاهی به شناساندن 48 گل و گیاه دیگر که تشبیهات و مضامین کمتری در شعر فارسی دارند اختصاص داده است. در مجموع از 98 گل و گیاه در این کتاب نام برده شده است. همچنین نویسنده نگاه حافظ به گیاهان را شایستۀ آن دیده است که در گفتاری جدا و در پیشانی کتاب طرح کند؛ زیرا دید آن سخن سرای بزرگ دارای معنویتی دگرگونه است و هر گلی را که به باغ شعر خود نشانیده بدان برجستگی و حشمت داده است. این کتاب هم خواندنی است برای لذت بردن و هم مرجعی است برای شناخت تشبیهات و تعبیرات شاعرانه از گل های شناخته میان شاعران. خواندنی است زیرا در هر برگش چند بیت یا ابیاتی چند به گل آمیخته می بینید و از مضامین هر یک پی به اندیشۀ شاعری می برید که گلی یا گیاهی را در خیال خویش وسیلۀ جان دادن و زیباکردن واژه های دیگر شعر خود کرده است و در می یابیم که گل ها و گیاهانی که در باغ و راغ می بینیم چه مایه از سرشاری برای تجسم صور خیال در خود نهان دارند. مرجع است به این دلیل که به آسانی جنس و گونه و خانوادۀ هر گیاه با نام علمی آن شناسانده شده و اگر کسی بخواهد شاهد و مثال شعری برای هر یک داشته باشد چند بیت خوب در این کتاب می یابد و از راه توضیح و تحلیل مؤلف بر نحوۀ تلقی و احساس شاعر از آن گیاه آشنایی پیدا می شود و از آنجا که مؤلف معنی کلمات دشوار را هم آورده است مشکلی پیش روی مخاطب نمی ماند. محدودۀ «هزار سال» از آغاز شعر فارسی در نیمۀ دوم سدۀ سوم تا حدود یک سده قبل است که در واقع هزار سال است. از بسیاری شاعران به ویژه پیشگامان شعر فارسی فقط یکی دو بیت و از بعضی صدها بیت شعر نقل شده است. بیشترین ابیات به ترتیب از صائب حافظ نظامی گنجوی و در مرتبۀ بعد از سعدی فردوسی و خاقانی است. تعداد ابیاتی که در هر مقاله آمده جزء کوچکی از ابیات موجود در منابع و مآخذ با واژۀ موردنظر بوده است. کوشیده شده برای هر مضمون چند شاهد مناسب انتخاب و ارائه شود تا این مشت نمونۀ خروار باشد و در عین حال در ارائۀ چندهزار بیت شاهد و انتساب آنها به ده ها شاعر نیز اشتباهی پیش نیاید. در این ویراست تا حد امکان اسامی گونه های گیاهی در ایران باستان و زبان پهلوی و نیز وجه تسمیۀ تیره ها جنس ها و گونه های گیاهی به لاتینی غالباً در ارتباط با ویژگی های گیاهان در متن آورده شده است. منبع: کتابخانه تخصصی ادبیات