ورق پاره های زندان

داستان های این مجموعه که در دوران اسارت نگارنده در زندان بر روی ورق پاره ها نگاشته شده، همگی نشان دهنده ی تلاش روشنفکران تحصیل کرده در فرنگ برای پیوستن به عامه ی مردم است. اینان که از مصیبت های زندگی، گرسنگی مردم و شکنجه ی بیچارگان، کشتار و ظلم و زور، زجر می برند، به مبارزه می گروند، اما چون به نتیجه ی دلخواه خود نمی رسند، به زودی آرمان گریز می شوند. برای نمونه، “رقص مرگ” در فضایی ترس زده می گذرد؛ محجبوسی در انتظار آزادی دیوانه می شود و زندانی دیگری پس از پی بردن به بی اساسی شایعه “عفو عمومی” به فکر خودکشی می افتد. این فضای غمزده با محور قرار گرفتن “عشق” در خاطرات زندانیان، جنبه ی رمانتیک تری می یابد. در “رقص مرگ”، مرتضی ـ متهم به قتل ـ را از زندان می برند. سیر طبیعی حوادث داستان چنین می نماید که او را برای اعدام برده اند، به خصوص که خودش نیز به قتل، اعتراف کرده است. انتقال “مرتضی”، سبب یادآوری خاطرات او توسط نویسنده می شود. در “پادنگ” ـ که مثل “رقص مرگ” درباره ی عشق و مرگ نوشته شده ـ نویسنده راه های متفاوتی در مقابل خواننده می نهد و پایانی برای داستان، در نظر نمی گیرد. فرد خاصی را به عنوان قاتل، معرفی نمی کند، بلکه قاتل را آن دسته از اجتماع می داند که مثل موم در دست طبقه ی حاکم است. در “ستاره ی دنباله دار”، ایرج، مقاطعه کار آزادمنش از این که رقیبش ـ وکیلمجلس ـ مقاطعه را برده، عصبانی است. از حکومت رضاشاه به دلایلی از این دست، راضی نیست، اما به مردم نیز کینه می ورزد. قهرمان “عفو عمومی” هم مبارزی آرمان از دست داده است که جز عشقش به چیز دیگری نمی اندیشد. او می خواهد هر چه زودتر آزاد شود، کتاب بخواند و موزیک گوش دهد.