سیر مرثیه سرایی در ایران از رودکی تا بهار

در میان عالی ترین تراوش های ذهنی و عاطفی انسان و آن چیزی که شعر نامیده می شود اغراض و معانی متنوعی به شچم می خورند که به اقتضای برخورداری فرهنگی هر قوم و ادبیاتی دارای گوناگونی های خاصی اند. در گونه های شعر فارسی آنچه از زیرساخت های عاطفی بسیار ژرفی برخوردار است و با این وجود از مهم ترین عناصر شعر تخیل و دیگر عناصر هنری آن نیز در حد بسیار بالایی برخوردار است مرثیه است. مرثیه را باید تلاقی عاطفه و تخیل نامید و این ویژگی در مراثی هنری و برتر شعر فارسی جلوۀ بارزتری دارد. نمونه هایی از این گونۀ شعری که پشتوانه های عاطفی متراکم تر و مایه های تصویری قوی تری داشته اند در تاریخ هزارسالۀ شعر فارسی حضور و جلوه ای ابدی به خود گرفته اند. این کتاب گسترۀ مرثیه سرایی در ادبیات فارسی را با همۀ ویژگی هایش را بررسی می کند و تاریخ سرایش مرثیه از آغاز تا زمانی نزدیک به روزگار کنونی را دربر می گیرد و تلاشی است برای شناساندن دقیق تر این گونۀ شعری در میراث ادبی فارسی. در نگارش این اثر محور تاریخی در کنار ملاحظات ادبی فرهنگی و انتقادی مدنظر بوده و نمونه های قوی مرثیه سرایی در کنار گونه های ضعیف و شاید ضعیف تر آن توصیف شده است تا هم زمینه ای برای برخی از مقایسه های ادبی و انتقادی فراهم آید و هم اشتمال و فراگیربودن ملاحظات تاریخی و تاریخ ادبیاتی به حاشیه رانده نشود. مرثیه یکی از کهن ترین زیرگونه های ادبیات غنایی است. این نکته را کتیبه ها و سنگ نوشته هایی که باستانی ترین سوگ سرودهای کهن را بر سینۀ خود دارند تأیید می کنند. ازآنجاکه ادبیات غنایی به گونه ای کلی ریشه در زمینه های عاطفی و احساسی دارد و اساساً غلبۀ زمینه های عاطفی به عنوان عنصری حیاتی شاخص ژانر غنایی است مرثیه و همۀ خرده ژانرهایی که وجه غالب آنها عاطفه باشد نیز در زیرمجموعۀ نوع غنایی قرار می گیرند. بخش اول با عنوان «کلیات و مفهوم شناسی» به مباحثی چون مفهوم شناسی مرثیه نخستین جلوه های مرثیه سرایی در شعر فارسی اوزان و قالب های شعری در مرثیه آداب سوگ و بازتاب آن در مرثیه های پارسی و گونه شناسی مرثیه های پارسی پرداخته است. کهن ترین نمونه های به دست آمده از سوگ سرودهای ایرانی را باید در مراثی عصر اشکانی و به زبان پهلوی اشکانی جستجو کرد. رایج ترین گونه های مرثیه را مراثی مذهبی مراثی شخصی مراثی رسمی و درباری و دیگر گونه ها تشکیل می دهد. مراثی مذهبی غالباً به مراثی عاشورایی شهرت دارد و بخش بسیار عظیمی از مراثی پارسی را دربر می گیرد. بخش دوم کتاب اختصاص به بررسی این نوع مراثی دارد. همۀ سروده های مذهبی و عاشورایی از قرن چهارم به این سو عمدتاً به واقعۀ کربلا و شهیدان آن دارد و گستره و تنوع شعر مذهبی و عاشورایی و خلاقیت های شعری موضوعی و مضمونی سرایندگان پارسی زبان در این میدان ریشه در واقعۀ عاشورا داشته است. مرثیه سرایی در شعر فارسی از سپیده دم نظم دری آغاز شد و تا روزگار معاصر یکی از زیرگونه های ادب غنایی به شمار می رود. سرایش مرثیه در هیچ دوره ای از تاریخ شعر فارسی رها نشده است؛ زیرا واکنش های عاطفی انسان ها به مرگ یا دیگر پدیده های ناگوار در هیچ زمانی از نظر دور داشته نمی شود. طیف گستردۀ معانی و موضوعاتی که مرثیه را در برمی گیرد به گونه ای تسکه تقریباً در همۀ ادوار شعر فارسی نمونه های متنوعی از این قسم سروده ها را می توان دید و البته برخی دوره ها به لحاظ مرثیه سرایی غنی تر و آکنده تر بوده است. بخش سوم کتاب اختصاص به بررسی مرثیه در ادوار شعر فارسی دارد. در بخش پایانی کتاب از برجسته ترین شاعران مرثیه سرای ایران سخن به میان آمده است. نویسنده ابتدا زندگی نامۀ مختصری از شاعر بیان کرده سپس مراثی او را بررسی می کند و درنهایت بخشی از مراثی او را با توضیح آورده است. فهرست مطالب کتاب: منبع: کتابخانه تخصصی ادبیات